भारतात डॉक्टरांची संख्या झपाट्याने वाढत आहे आणि केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाचा अंदाज आहे की, २०३० पर्यंत देशातील डॉक्टर-लोकसंख्या गुणोत्तर जागतिक आरोग्य संघटनेच्या मानकांपेक्षा चांगले असेल. WHO मानक प्रति १००० लोकसंख्येमागे एक डॉक्टर आहे.

राष्ट्रीय वैद्यकीय परिषदेतील सूत्रांनुसार, २०२४ च्या अखेरीस भारतात १३.८६ लाख नोंदणीकृत अ‍ॅलोपॅथिक डॉक्टर होते. असा अंदाज आहे की यापैकी सुमारे ८०% डॉक्टर सक्रियपणे कार्यरत आहेत, ज्यामुळे सक्रिय अ‍ॅलोपॅथिक डॉक्टरांची एकूण संख्या ११.०८ लाख आहे.

सध्या भारतात १.२० लाख एमबीबीएस जागा आहेत. या वेगाने २०२४ ते २०३० दरम्यान सुमारे ७.२० लाख नवीन डॉक्टर तयार होतील. तथापि, या काळात वैद्यकीय जागांच्या संख्येत वाढ झाल्यामुळे हा आकडा आणखी वाढू शकतो. या अंदाजांवर आधारित, २०३० पर्यंत, देशातील सक्रिय डॉक्टरांची एकूण संख्या १८ लाखांच्या पुढे जाईल.

WHO मानकांपेक्षा चांगले प्रमाण

संयुक्त राष्ट्रांच्या अंदाजानुसार, २०३० मध्ये भारताची लोकसंख्या सुमारे १.५ अब्ज असेल. या लोकसंख्येसह, अ‍ॅलोपॅथिक डॉक्टरांसाठी डॉक्टर-लोकसंख्येचे प्रमाण १:८३३ असेल, म्हणजेच प्रत्येक ८३३ लोकांमागे एक अ‍ॅलोपॅथिक डॉक्टर. हे प्रमाण WHO मानकांपेक्षा (१:१०००) खूपच चांगले असेल, ज्यामध्ये फक्त अ‍ॅलोपॅथिक डॉक्टरांचा समावेश आहे.

आयुष डॉक्टरांचे योगदान

आरोग्य मंत्रालयाच्या मते, जर आपण अ‍ॅलोपॅथिक डॉक्टरांसह आयुष डॉक्टरांचा समावेश केला तर सध्याचे प्रमाण १:८११ आहे, म्हणजेच प्रत्येक ८११ लोकांमागे अ‍ॅलोपॅथीचा एक किंवा आयुषचा एक डॉक्टर. आयुष मंत्रालयाच्या आकडेवारीनुसार, सध्या देशात ७,५१,७६८ नोंदणीकृत आयुष डॉक्टर आहेत, ज्यापैकी सुमारे ८०% सक्रिय आहेत, ज्यामुळे त्यांची एकूण संख्या सुमारे सहा लाख आहे.

डॉक्टरांच्या संख्येत वाढ होण्याची कारणे

भारतात डॉक्टरांच्या संख्येत लक्षणीय वाढ होण्यामागे अनेक महत्त्वाचे घटक आहेत. यामध्ये एमबीबीएसच्या जागांमध्ये वाढ समाविष्ट आहे. २०१४ पूर्वी ५१,३४८ एमबीबीएस जागा होत्या. त्याच वेळी, २०२४-२०२५ पर्यंत, ही संख्या १,१८,००० पेक्षा जास्त झाली आहे, जी १३०% पेक्षा जास्त वाढ आहे. त्याच वेळी, वैद्यकीय महाविद्यालयांची संख्या देखील वाढली आहे. २०१४ मध्ये, देशात ३८७ वैद्यकीय महाविद्यालये होती, ज्यांची संख्या आता ७८० पेक्षा जास्त झाली आहे. याशिवाय, पदव्युत्तर पदवीच्या जागांमध्येही १३५% वाढ झाली आहे, जी २०१४ पूर्वी ३१,१८५ वरून आता ७३,१५७ झाली आहे.

यावरून असे दिसून येते की भारत केवळ अ‍ॅलोपॅथिक डॉक्टरांची संख्या वाढवत नाही तर आयुष डॉक्टर देखील एकूण आरोग्य सेवा बळकट करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण योगदान देत आहेत. देशात सुमारे ७८० वैद्यकीय महाविद्यालये आहेत, जी या वाढीमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत.