प्राण्यांचे आकार काळानुसार बदलणे ही निसर्गातील एक सामान्य आणि नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. हे काही नवीन किंवा अनोखे नाही. हे बदल पूर्णपणे उत्क्रांतीच्या प्रक्रियेचा एक भाग आहेत. पर्यावरणात होत असलेल्या बदलांशी जुळवून घेण्यासाठी प्राणी स्वतःमध्ये विविध प्रकारचे बदल घडवून आणतात. कधी त्यांचा आकार लहान होतो, तर कधी तो मोठा होतो – हे सर्व त्यांच्या टिकून राहण्याच्या क्षमतेवर अवलंबून असते.
ही प्रक्रिया हजारो वर्षांपासून सुरू आहे. मात्र, एका विशिष्ट टप्प्यावर मानव या नैसर्गिक प्रक्रियेत सक्रियपणे सहभागी होऊ लागला. शेतीची सुरुवात, प्राण्यांचे पाळीव रूपात संगोपन, तसेच गावे आणि शहरे वसवण्यास सुरुवात झाल्यावर मानवाचा प्रभाव पर्यावरणावर आणि त्यामुळे प्राण्यांच्या शरीररचनेवर दिसू लागला.
मानवाच्या उपस्थितीमुळे आणि कृतीमुळे प्राण्यांच्या जीवनशैलीत आणि त्यांच्या शरीराच्या आकारातही लक्षणीय बदल होऊ लागले. काही प्रजाती अधिक लहान किंवा अधिक मोठ्या झाल्या, यामागे त्यांच्या आजूबाजूच्या बदललेल्या परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची गरज होती आणि ती परिस्थिती मानवांनी निर्माण केलेली होती.
अलीकडेच, फ्रान्समधील माँटपेलियर विद्यापीठातील शास्त्रज्ञांनी एक मोठे संशोधन केले आहे. त्यांनी दक्षिण फ्रान्समधील ३११ ठिकाणांहून सापडलेल्या प्राण्यांच्या हाडांची तपासणी केली. गेल्या ८,००० वर्षांतील एकूण २,२५,७८० हाडांचा अभ्यास करण्यात आला. हे संशोधन सुरुवातीला फक्त पाळीव प्राण्यांवर केंद्रित होते, परंतु नंतर जेव्हा शास्त्रज्ञांना वन्य प्राण्यांचेही बरेच पुरावे सापडले तेव्हा त्यांनी संशोधनाची व्याप्ती वाढवली. अशा परिस्थितीत, मानवांमुळे प्राणी खरोखरच लहान आणि मोठे झाले का ते जाणून घेऊया.
मानवांमुळे प्राणी लहान आणि मोठे झाले का?
संशोधनानुसार, १००० ते २००० इसवी सनाच्या दरम्यान, म्हणजे मध्ययुगीन काळापासून आधुनिक युगापर्यंत, पाळीव आणि वन्य प्राण्यांच्या आकारात वेगवेगळे बदल दिसून आले. संशोधकाने सांगितले की या काळात वन्य प्राणी लहान झाले, तर पाळीव प्राणी मोठे झाले. मानव जंगलात स्थायिक होऊ लागला, रस्ते बनवू लागला आणि शेती करू लागला, त्यामुळे जंगलांचा आकार कमी होऊ लागला. यामुळे कोल्हा, खार, ससा, हरीण यांसारख्या वन्य प्राण्यांचे राहण्याचे क्षेत्र लहान झाले. कमी जागेमुळे अन्न आणि सुरक्षा दोन्ही कठीण झाले, ज्यामुळे त्यांची शरीराची वाढ थांबली आणि त्यांचा आकार लहान झाला. याशिवाय, शिकारीत वाढ हे देखील एक मोठे कारण बनले आहे.
कोणते प्राणी मोठे झाले?
दुसरीकडे, मानवाने काही प्राण्यांना पाळीव करण्यास सुरुवात केली. मानवांनी आता स्वतःच्या फायद्यासाठी दूध, मांस, लोकर, अंडी इत्यादी प्राण्यांचे संगोपन करण्यास सुरुवात केली. म्हणून, त्यांनी मेंढ्या, शेळ्या, गायी, डुक्कर, कोंबड्या यांसारख्या प्राण्यांचे प्रजनन करण्यास सुरुवात केली. याचा अर्थ असा की जे प्राणी मोठे आणि मजबूत होते ते भविष्यातील जाती निर्माण करण्यासाठी वापरले जात होते. या प्रक्रियेला निवडक प्रजनन म्हणतात.
याचा परिणाम असा झाला की कालांतराने पाळीव प्राण्यांचे आकार वाढत राहिले. यामुळे, गेल्या काही हजार वर्षांत मानवाचा प्रभाव खूप वाढला आहे. आता केवळ हवामान, अन्न किंवा जंगलाचा परिणाम होत नाही तर शिकार, शेती, वस्त्या बांधणे, प्राण्यांचे संगोपन करणे, त्यांच्या जाती नियंत्रित करणे यासारख्या मानवी क्रियाकलापांचाही परिणाम होतो. या सर्वांचा प्राण्यांच्या वाढीवर खोलवर परिणाम होतो.
