राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ (RSS) १०० वर्षे पूर्ण करत आहे. त्याच्या शताब्दी वर्षात, RSS ने अधिकाधिक संवादाचे ध्येय ठेवले आहे. आज, RSS जगातील सर्वात मोठ्या स्वयंसेवी संघटनांपैकी एक मानली जाते. त्याचे उपक्रम गावोगावी आणि शहरांमध्ये पसरलेले आहेत, परंतु त्याचा पाया जवळजवळ एक शतकापूर्वी नागपुरात घातला गेला होता. RSS चे मुख्यालय अजूनही नागपुरातील झंडा चौकातील हेडगेवार भवनात आहे. तथापि, त्याची पहिली शाखा कुठे आणि केव्हा स्थापन झाली ते पाहूया.

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची स्थापना कधी झाली?

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची स्थापना डॉ. केशव बळीराम हेडगेवार यांनी २७ सप्टेंबर १९२५ रोजी विजयादशमीच्या दिवशी नागपूर येथे केली. हेडगेवारांचा असा विश्वास होता की देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी आणि समाजाच्या उन्नतीसाठी शिस्त, देशभक्ती आणि संघटन आवश्यक आहे. या दृष्टिकोनाला ठोस आकार देण्यासाठी त्यांनी संघाची स्थापना केली.

पहिली शाखा कुठे भरवण्यात आली होती?

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची पहिली शाखा नागपूरमधील मोहितेवाडा मैदानावर भरवण्यात आली होती. शाखेत फक्त १५ ते २० लोक उपस्थित होते. रचना अगदी सोपी होती: स्वयंसेवक ठरलेल्या वेळी पोहोचले, शारीरिक व्यायाम केले, शिस्त पाळली आणि देशभक्तीपर गाणी आणि विचार सामायिक केले. ही शाखा राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची सर्वात महत्वाची आणि टिकाऊ कार्यपद्धती बनली.

शाखा का महत्त्वाची आहे?

शाखा ही केवळ बैठकीचे ठिकाण नाही तर ती आरएसएसचा आत्मा मानली जाते. ही संघटनेची पायाभूत सुविधा आहे, जिथे स्वयंसेवक दररोज किंवा आठवड्याला शारीरिक आणि मानसिक प्रशिक्षण घेण्यासाठी भेटतात. हेडगेवारांचा असा विश्वास होता की लहान शाखांद्वारे एक मोठी संघटना उभारता येते. या मॉडेलने आज संघाला लाखो कार्यकर्त्यांशी जोडले आहे.

नागपूरची निवड का करण्यात आली?

संघाचे जन्मस्थान नागपूर मानण्यामागील कारण म्हणजे डॉ. हेडगेवार येथे राहत होते आणि त्यावेळी हे शहर सामाजिक-राजकीय उपक्रमांचे केंद्र होते. येथूनच संपूर्ण भारतात शाखांच्या विस्ताराचा पाया रचला गेला. आजही संघाचे मुख्यालय नागपुरात आहे आणि विजयादशमीचा उत्सव येथूनच देशभरात संदेश म्हणून प्रसारित केला जातो.

सध्याची परिस्थिती काय आहे?

१९२५ मध्ये फक्त एका शाखेपासून सुरू झालेली ही संस्था आता हजारो शाखांमध्ये वाढली आहे. संघाच्या मते, भारतात दररोज ६०,००० हून अधिक शाखा भरवल्या जातात. याव्यतिरिक्त, अमेरिका, ब्रिटन, ऑस्ट्रेलिया आणि इतर अनेक देशांमध्ये शाखा चालवल्या जातात.