भारत आणि अमेरिकेदरम्यान झालेल्या अलीकडील व्यापार करारामुळे जागतिक स्तरावर चर्चेला उधाण आलं आहे. दरम्यान, अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या एका विधानाने खळबळ उडाली आहे. भारत आता रशियाकडून तेल खरेदी थांबवून व्हेनेझुएलासोबत व्यापार वाढवेल, असा दावा त्यांनी केला. मात्र भारताकडून याबाबत कोणतीही अधिकृत पुष्टी करण्यात आलेली नाही. तरीही, भारताने व्हेनेझुएलाकडे वळल्यास त्याला किती फायदा होईल? आणि रशियाच्या तुलनेत तेथील तेल स्वस्त पडेल की महाग? हा प्रश्न चर्चेत आला आहे.

व्हेनेझुएलाकडे प्रचंड तेलसाठा

व्हेनेझुएला हा जगातील सर्वात मोठा तेलसाठा असलेला देश मानला जातो. आंतरराष्ट्रीय आकडेवारीनुसार, तेथील प्रमाणित कच्च्या तेलाचा साठा सुमारे 303 अब्ज बॅरल असून तो जागतिक साठ्याच्या जवळपास 20 टक्के आहे. इतकी मोठी क्षमता असूनही कमकुवत पायाभूत सुविधा, जुनी रिफायनिंग तंत्रज्ञान आणि दीर्घकालीन राजकीय अस्थिरता यामुळे व्हेनेझुएला तेलबाजारात मोठी ताकद बनू शकला नाही.

भारत-व्हेनेझुएला तेलसंबंध

भारताची तेलाची गरज मोठी असली तरी व्हेनेझुएलावर त्याचा फारसा भर राहिलेला नाही. वाणिज्य मंत्रालयाच्या आकडेवारीनुसार 2017-18 मध्ये भारताने सुमारे 18 हजार मेट्रिक टन तेल आयात केलं होतं. त्यानंतर हे प्रमाण सातत्याने घटत जाऊन 2020-21 पर्यंत फक्त 4 हजार मेट्रिक टन राहिलं. अमेरिकन निर्बंधांमुळे 2021-22 आणि 2022-23 मध्ये हा आकडा जवळपास शून्यावर आला. याच काळात भारताने रशियाकडून सवलतीच्या दरात मोठ्या प्रमाणावर तेल खरेदी सुरू केली.

रशियन तेलाचा भारताला फायदा

युक्रेन युद्धानंतर पाश्चात्य देशांनी घातलेल्या निर्बंधांमुळे रशियाला तेल सवलतीच्या दरात विकावं लागलं. भारताला बाजारभावापेक्षा प्रति बॅरल 10 ते 15 डॉलर कमी दरात कच्चं तेल मिळालं. उदाहरणार्थ, ब्रेंट क्रूड 63 डॉलर प्रति बॅरल असताना भारताला रशियन तेल सुमारे 50 ते 53 डॉलर दराने मिळालं. त्यामुळे रशिया भारताचा सर्वात मोठा तेलपुरवठादार ठरला.

व्हेनेझुएलाच्या तेलाची वैशिष्ट्ये

व्हेनेझुएलातील बहुतेक कच्चं तेल हेवी आणि उच्च सल्फरयुक्त आहे. त्यामुळे त्याचं रिफायनिंग तुलनेने कठीण आणि खर्चिक ठरतं. अनेक देश यामुळे या तेलापासून दूर राहतात आणि हलक्या क्रूडच्या तुलनेत त्याची किंमतही कमी असते.

भारताच्या रिफायनरीजची ताकद

इथेच भारताला मोठा फायदा होतो. भारतातील रिफायनरीज विविध दर्जाचं कच्चं तेल प्रक्रिया करण्यासाठी तयार करण्यात आल्या आहेत. रिलायन्स इंडस्ट्रीजची जामनगर रिफायनरीचा नेल्सन कॉम्प्लेक्सिटी इंडेक्स 21 पेक्षा जास्त आहे, जो जगातील उच्च स्तरांपैकी एक मानला जातो. याचा अर्थ अत्यंत जड आणि सल्फरयुक्त तेलही सहज रिफाइन करता येतं. नायरा एनर्जीसारख्या रिफायनरीजही या बाबतीत सक्षम आहेत.

व्हेनेझुएलाचं तेल स्वस्त पडेल का?

कागदोपत्री पाहता, व्हेनेझुएलाचं हेवी क्रूड रशियन तेलापेक्षा स्वस्त मिळू शकतं. मात्र शिपिंग, विमा आणि प्रोसेसिंगचा खर्च जोडल्यास एकूण किंमत वाढू शकते. व्हेनेझुएला भारतापासून दूर असल्याने वाहतूक खर्चही अधिक आहे. तरीही भारताच्या तांत्रिक क्षमतेमुळे हे तेल प्रभावीपणे वापरणं शक्य आहे.

पुरवठा आणि निर्बंधांचे वास्तव

व्हेनेझुएलाकडून जागतिक तेलउत्पादनात केवळ सुमारे 1 टक्का वाटा येतो, त्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर त्वरित पुरवठा मिळणं सोपं नाही. दुसरीकडे, रशियन तेलावर निर्बंधांमुळे पुरवठ्यात चढ-उतार दिसून आले आहेत. आकडेवारीनुसार, डिसेंबरमध्ये भारतात येणारं रशियन तेल तीन वर्षांच्या नीचांकी पातळीवर म्हणजेच सुमारे 12 लाख बॅरल प्रतिदिन राहिलं.

अमेरिकेकडून आयात वाढली

भारताने अमेरिकेकडून कच्च्या तेलाची आयातही वाढवली आहे. नोव्हेंबर 2025 मध्ये अमेरिकेतून आयात 27 लाख टनांपर्यंत पोहोचली, जी एकूण आयातीच्या 13 टक्क्यांहून अधिक आहे. एप्रिल ते नोव्हेंबर 2025 दरम्यान अमेरिकन तेल आयातीत जवळपास 92 टक्क्यांची वाढ झाली. यावरून भारत एकाच देशावर अवलंबून न राहता पर्याय निर्माण करत असल्याचं स्पष्ट होतं.

भारतासाठी रणनीतिक फायदा

एकूण चित्र पाहिल्यास, व्हेनेझुएलाकडून तेल खरेदी करणं हा भारतासाठी अतिरिक्त पर्याय ठरू शकतो, रशियाचा पर्याय नव्हे. सध्या रशियन तेल स्वस्त, तुलनेने स्थिर आणि भौगोलिकदृष्ट्या जवळ आहे. तर व्हेनेझुएलाचं तेल स्वस्त असलं तरी अंतर आणि पुरवठा ही मोठी आव्हानं आहेत.

भारताची खरी ताकद म्हणजे तो जगाच्या कोणत्याही भागातून कच्चं तेल आयात करून त्याचं रिफायनिंग करू शकतो — आणि हाच गुण भारताला जागतिक ऊर्जा बाजारात अधिक मजबूत बनवतो.