१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी स्वतंत्र भारताचा जन्म झाला. हा तो दिवस होता जेव्हा संपूर्ण देश स्वातंत्र्याच्या आनंदात बुडाला होता. भारतीय स्वातंत्र्य साजरे करत होते. सर्वत्र भारत माता की जयचे नारे लावले जात होते. पण तुम्हाला माहिती आहे का की स्वातंत्र्याच्या वेळी गांधीजी स्वातंत्र्याच्या उत्सवात सहभागी झाले नव्हते. आता लोकांच्या मनात अजूनही हा प्रश्न उपस्थित होतो की राष्ट्रपिता महात्मा गांधी त्या ऐतिहासिक उत्सवाचा भाग का झाले नाहीत? यामागील कारण काय होते? इतक्या मोठ्या उत्सवादरम्यान गांधीजी कुठे होते? चला, यामागील कारण जाणून घेऊया.
महात्मा गांधी कुठे होते?
१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी जेव्हा भारताला ब्रिटीश राजवटीपासून स्वातंत्र्य मिळाले तेव्हा दिल्लीतील लाल किल्ल्यावर तिरंगा फडकवण्यात आला आणि देशभरात उत्सवाचे वातावरण होते. परंतु बंगालमधील (आता बांगलादेशमध्ये) नोआखाली येथे महात्मा गांधी या उत्सवापासून दूर होते. याचे कारण देशाच्या फाळणीसह पसरलेला जातीय हिंसाचार होता. गांधीजी त्यावेळी हिंदू-मुस्लिम ऐक्याला चालना देण्यासाठी आणि हिंसाचारग्रस्त भागात शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी काम करत होते. भारताच्या स्वातंत्र्यासोबतच देशाची फाळणी झाली, ज्यामुळे पंजाब आणि बंगालमध्ये भयंकर जातीय दंगली झाल्या. या हिंसाचारात लाखो लोक विस्थापित झाले आणि हजारो लोक मृत्युमुखी पडले. बंगालमध्ये शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी आणि रक्तपात थांबवण्यासाठी त्यांनी उपोषणही सुरू केले.
पत्रात काय म्हटले होते?
स्वातंत्र्याच्या वेळी जवाहरलाल नेहरू आणि सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी महात्मा गांधींना पत्र पाठवून स्वातंत्र्यदिनी आशीर्वाद देण्याचे आमंत्रण दिले होते, परंतु महात्मा गांधी त्या कार्यक्रमाला उपस्थित राहिले नाहीत. पत्राच्या उत्तरात ते म्हणाले, ‘मी १५ ऑगस्ट रोजी आनंदी राहू शकत नाही. मी तुम्हाला फसवू इच्छित नाही, परंतु त्याच वेळी मी असे म्हणणार नाही की तुम्ही उत्सव साजरा करू नका. ते म्हणाले की दुर्दैवाने आज आपल्याला ज्या पद्धतीने स्वातंत्र्य मिळाले आहे त्यात भारत आणि पाकिस्तानमधील भविष्यातील संघर्षाची बीजे देखील आहेत. माझ्यासाठी, स्वातंत्र्याच्या घोषणेपेक्षा हिंदू आणि मुस्लिमांमधील शांतता अधिक महत्त्वाची आहे.’ आम्ही तुम्हाला सांगतो की जेव्हा जवाहरलाल नेहरू देशाच्या स्वातंत्र्यावर भाषण देत होते, तेव्हा महात्मा गांधींनी कोणत्याही समारंभात उपस्थित राहण्यास नकार दिला होता. कारण भारत आणि पाकिस्तानच्या फाळणीच्या शोकांतिकेने त्यांना हादरवून टाकले होते.
