जर भारताला एकत्र बांधणारा सर्वात मजबूत धागा असेल तर तो म्हणजे आपले संविधान. स्वातंत्र्यानंतर देशाला दिशा देणारे, अधिकार देणारे आणि जबाबदाऱ्या निश्चित करणारे तेच संविधान. पण तुम्ही कधी विचार केला आहे का की १.४ अब्ज लोकांच्या लोकशाहीला टिकवून ठेवणाऱ्या पुस्तकाची मूळ प्रत कुठे ठेवली आहे? भारताचा आत्मा किती पानांमध्ये आहे आणि शतकानुशतके ते जतन करण्यासाठी कोणत्या विशेष व्यवस्था केल्या गेल्या आहेत?
भारताची लोकशाही भावना
भारताचे संविधान हे केवळ एक कायदेशीर दस्तऐवज नाही तर लोकशाहीचा पाया आहे. ते २६ जानेवारी १९५० रोजी अंमलात आले, ज्या दिवशी भारत एक सार्वभौम प्रजासत्ताक बनला. म्हणूनच दरवर्षी २६ जानेवारी रोजी प्रजासत्ताक दिन मोठ्या आदराने आणि अभिमानाने साजरा केला जातो. जगभरातील अनेक देशांमध्ये संविधाने असली तरी, भारतीय संविधान त्याच्या लांबी, रुंदी आणि विविधतेसाठी वेगळे आहे.
हस्तलिखित संविधान
हे ऐकून अनेकांना आश्चर्य वाटते की भारतीय संविधानाची मूळ प्रत ना टायप केलेली होती, ना कोणत्याही छापखान्यात छापलेली होती. प्रसिद्ध कॅलिग्राफर प्रेम बिहारी नारायण रायझादा यांनी ती इटालिक शैलीत स्वतःच्या हाताने लिहिली होती. प्रत्येक अक्षरामध्ये संयम, शिस्त आणि कलेची झलक दिसून येते. या ऐतिहासिक कार्यासाठी त्यांनी कोणतेही मानधन घेतले नाही, तर केवळ आपल्या आजोबांचे नाव संविधानात नमूद व्हावे, हीच इच्छा व्यक्त केली.
कला आणि संस्कृतीचा संगम
संविधान हे केवळ शब्दांचे संकलन नसून भारतीय संस्कृतीचे एक जिवंत दस्तऐवज आहे. संविधानाच्या प्रत्येक पानाची सजावट शांतिनिकेतनशी संबंधित महान कलाकारांनी केली आहे. नंदलाल बोस आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी भारताची सभ्यता, इतिहास आणि परंपरा चित्रांच्या माध्यमातून मांडल्या. या चित्रांमध्ये सिंधू खोरे संस्कृतीपासून स्वातंत्र्यलढ्यापर्यंतची झलक दिसते, ज्यामुळे संविधान एक अनमोल कलात्मक वारसा ठरतो.
संविधानाची मूळ प्रत कुठे ठेवली आहे?
भारतीय संविधानाच्या मूळ प्रती हिंदी आणि इंग्रजी अशा दोन्ही भाषांमध्ये उपलब्ध आहेत. या दोन्ही प्रती नवी दिल्लीतील संसद भवनाच्या ग्रंथालयात खास तयार करण्यात आलेल्या एका विशेष कक्षात जतन करून ठेवल्या आहेत. हे सामान्य ग्रंथालय नसून अत्यंत सुरक्षित आणि नियंत्रित वातावरण असलेले ठिकाण आहे. कोणतीही परवानगी नसताना येथे प्रवेश दिला जात नाही, जेणेकरून या ऐतिहासिक वारशाला कोणतीही हानी पोहोचू नये.
किती पाने आणि किती स्वाक्षऱ्या?
संविधानाची मूळ प्रत एकूण २५१ पानांची आहे. ही सर्व पाने पार्चमेंट म्हणजेच चर्मपत्रावर लिहिण्यात आली आहेत, जे सामान्य कागदापेक्षा अधिक टिकाऊ मानले जाते. या पानांवर संविधान सभेच्या २८४ सदस्यांच्या स्वाक्षऱ्या आहेत. या स्वाक्षऱ्यांमुळे हा दस्तऐवज केवळ कायदेशीरच नव्हे, तर ऐतिहासिकदृष्ट्याही अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.
हीलियम वायूचे सुरक्षा कवच
संविधानाची सुरक्षितता हे नेहमीच मोठे आव्हान राहिले आहे. कागद आणि शाई काळानुसार खराब होऊ शकतात, विशेषतः ओलावा आणि ऑक्सिजनमुळे. या धोक्यापासून संरक्षण करण्यासाठी संविधानाच्या मूळ प्रती हीलियम वायूने भरलेल्या विशेष पारदर्शक पेटीत ठेवल्या आहेत. हीलियम हा इनर्ट वायू असून तो कोणत्याही रासायनिक प्रतिक्रियेत सहभागी होत नाही. त्यामुळे ऑक्सिजन बाहेर राहतो आणि बुरशी, जीवाणू किंवा किडींचा धोका पूर्णपणे टळतो.
वैज्ञानिक निकषांवर सतत देखरेख
संविधानाच्या संरक्षणासाठी केवळ गॅस बॉक्सच नव्हे, तर संपूर्ण कक्षाचे वातावरण नियंत्रित ठेवले जाते. त्या ठिकाणचे तापमान सुमारे २० अंश सेल्सियस आणि आर्द्रता सुमारे ३० टक्के राखली जाते. वर्षातील ३६५ दिवस सेन्सरच्या माध्यमातून याची सतत निगराणी केली जाते. प्रकाश व्यवस्थाही अत्यंत मर्यादित आणि विशेष प्रकारची ठेवण्यात आली आहे, जेणेकरून अल्ट्राव्हायोलेट किरणांमुळे शाईचे नुकसान होऊ नये.
