जगप्रसिद्ध ताजमहल आपल्या शुभ्र संगमरवरी सौंदर्यासाठी जगभर ओळखला जातो. प्रखर ऊन, पावसाळा, धुक्याचे दिवस—हवामानातील निरनिराळ्या बदलांना तोंड देत ताजमहलची चमक शेकडो वर्षे कायम राहिली आहे. या टिकाऊ सौंदर्यामागे एक अत्यंत महत्त्वाचा घटक लपलेला आहे आणि तो म्हणजे पाकिस्तानमधील **मुल्तान प्रदेशातून आणली जाणारी खास माती**. ताजमहलची मूळ शुभ्रता व सौंदर्य पुनरुज्जीवित करण्यासाठी अगदी आजही हीच माती वापरली जाते.
ताजमहलच्या संगमरवरी पृष्ठभागावर काळानुसार प्रदूषणाचे थर बसतात. रंगात पिवळसरपणा येऊ नये, धूळ व रासायनिक घटकांमुळे त्याचे सौंदर्य नष्ट होऊ नये म्हणून भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभाग दरवर्षी ‘मड पॅकिंग’ ही विशेष प्रक्रिया करतो. यासाठी आवश्यक असलेली मुल्तानी माती भारतात मोठ्या प्रमाणावर मिळत नसल्याने ती पाकिस्तानातील मुल्तान शहरातून आयात केली जाते. त्यामुळे या मातीचे ताजमहलच्या संरक्षणात विशेष योगदान आहे.
मुल्तानी मातीमध्ये विशिष्ट रसायन मिसळून एक पेस्ट तयार केली जाते. सुरुवातीला संगमरवरी पृष्ठभागावर पाण्याचा फवारा मारला जातो, ज्यामुळे हा लेप व्यवस्थित बसतो. त्यानंतर कुशल कामगार मोठ्या ब्रशने ताजमहलच्या भिंती, घुमट व कलाकुसरीवर हा लेप समप्रमाणात पसरवतात. हा लेप तीन ते चार महिन्यांच्या कालावधीत पूर्ण स्मारकावर लावला जातो.
काय आहे मातीची वैशिष्ट्ये
या मातीचे वैशिष्ट्य म्हणजे ती आपल्यात धूळ, तैलयुक्त प्रदूषण, धूर, रसायनांचे अंश अशा सर्व घटकांना शोषून घेते. लेप वाळल्यानंतर त्याचे सूक्ष्म कण गळू लागतात आणि त्यासोबत साचलेली घाणही दूर होते. नंतर हा थर पाण्याने धुतल्यावर ताजमहलचे पांढरे सौंदर्य पुन्हा ताजेतवाने होते. यापूर्वी ही प्रक्रिया वर्षातून एकदाच केली जायची, मात्र वाढत्या प्रदूषणामुळे आता वर्षातून दोनदा ‘मड पॅकिंग’ केले जाते.
त्वचेवरील सौंदर्य वाढवण्यासाठी वापर
जगभरात ‘फुलर्स अर्थ’ म्हणून ओळखली जाणारी ही मुल्तानी माती अटापुलगाइट किंवा पॉलिग्रासफाइट नावानेही प्रसिद्ध आहे. तिच्यात मॅग्नेशियम व ॲल्युमिनियम फिलोसिलिकेट मोठ्या प्रमाणात आढळते, ज्यामुळे तिच्यात शोषण करण्याची क्षमता प्रचंड असते. या मातीचा वापर भारतीय महिलाही परंपरेने त्वचेवरील सौंदर्य वाढवण्यासाठी करतात.
मुल्तानहून आणली जाणारी हीच माती ताजमहलच्या संगमरवरी पृष्ठभागावर अनेक वर्षे साचणारे प्रदूषण दूर करते आणि त्याची स्वच्छ, उजळ, नितळ छटा परत आणते. त्यामुळे ताजमहलचे दीर्घायुष्य आणि जगभर गाजणारे सौंदर्य टिकवण्यात पाकिस्तानमधील या विशेष मातीची भूमिका अत्यंत महत्वाची ठरते.
