रशियाकडे जगातील सर्वात मोठा हिर्यांचा साठा असून उत्पादनाच्या बाबतीतही तो अव्वल देश मानला जातो. दरवर्षी जागतिक हिरा उत्पादनातील सुमारे 30 ते 35 टक्के हिस्सा रशियातून येतो. त्यामुळे हिर्यांच्या बाजारपेठेत रशियाचे वर्चस्व कायम आहे. मात्र, हा दबदबा एका दिवसात निर्माण झालेला नाही.
सायबेरियाच्या बर्फाखाली दडलेला खजिना
रशियाच्या हिरा सामर्थ्याचे केंद्र सायबेरियातील याकुटिया प्रदेश आहे. पृथ्वीवरील सर्वात थंड वसाहतींपैकी हा एक भाग असून गोठलेल्या जमिनीखाली किम्बरलाइट पाइपचे विशाल साठे आढळतात. ऐखल, मीर आणि उदाचनाया या खाणी जगातील सर्वात मोठ्या हिरा खाणींपैकी आहेत. तापमान -50 अंश सेल्सियसपर्यंत घसरत असतानाही या खाणी अत्यंत उत्पादक ठरल्या आहेत.
ज्या शोधाने सर्व काही बदलले
रशियाच्या हिरा उद्योगाची खरी सुरुवात 1954 मध्ये झाली, जेव्हा सोव्हिएत भूवैज्ञानिक लारिसा पोपुगायेवा यांनी जर्नित्सा किम्बरलाइट पाइपचा शोध लावला. या शोधामुळे सायबेरियामध्ये आफ्रिकेसारखी हिर्यांची भूगर्भीय रचना असल्याचे स्पष्ट झाले. त्यानंतर मोठ्या प्रमाणावर संशोधन आणि उत्खनन सुरू झाले आणि अनेक जागतिक दर्जाच्या खाणी सापडल्या. यामुळे सोव्हिएत संघ आणि पुढे रशियाने जागतिक हिरा नकाशावर मजबूत स्थान मिळवले.
रशियाच्या हिरा उद्योगाचा मुख्य आधार
रशियातील हिरा उद्योग प्रामुख्याने ALROSA या सरकारी मालकीच्या कंपनीच्या नियंत्रणाखाली आहे. देशातील 95 टक्क्यांहून अधिक हिर्यांचे उत्पादन ही कंपनी करते. ALROSA ही केवळ रशियातील सर्वात मोठी खाण कंपनी नाही, तर जगातील अग्रगण्य हिरा उत्पादकांपैकी एक आहे.
उल्कापातातून तयार झालेला हिर्यांचा साठा
रशियातील सर्वात अनोख्या साठ्यांपैकी एक पोपिगाई क्रेटरमध्ये आढळतो. लाखो वर्षांपूर्वी एका प्रचंड उल्कापातामुळे हा भाग तयार झाला. येथे मोठ्या प्रमाणात ‘इम्पॅक्ट डायमंड’ आढळतात, जे नैसर्गिक हिर्यांपेक्षा अधिक कठीण असून औद्योगिक वापरासाठी अत्यंत मौल्यवान मानले जातात. वैज्ञानिकांच्या मते, हा साठा हजारो वर्षे जगभरातील औद्योगिक हिर्यांची मागणी पूर्ण करू शकतो.
जरी उत्पादनाच्या प्रमाणात रशिया आघाडीवर असला, तरी मूल्याच्या दृष्टीने बोत्सवाना पुढे आहे. तेथील हिर्यांची संख्या कमी असली तरी गुणवत्ता उत्कृष्ट आहे. तसेच जागतिक हिरा प्रक्रियेची साखळी भारतातील सूरत येथे पूर्ण होते, जिथे जगातील सुमारे 90 टक्के कच्चे हिर्यांचे कटिंग आणि पॉलिशिंग केले जाते.
