भारतीय चलनी नोटा काळजीपूर्वक नियंत्रित आणि अत्यंत सुरक्षित डिझाइन प्रक्रियेनंतर तयार केल्या जातात. रंगसंगती आणि कलाकृतीपासून ते बनावटी रोखण्यासाठी डिझाइन केलेल्या लपलेल्या सुरक्षा वैशिष्ट्यांपर्यंत, काहीही यादृच्छिक नाही. भारतीय चलनी नोटा डिझाइन करण्याची जबाबदारी भारतीय रिझर्व्ह बँक आणि भारत सरकार यांच्यात एका परिभाषित कायदेशीर आणि संस्थात्मक चौकटीत सामायिक केली जाते.
नोटांच्या डिझाइनमागील कायदेशीर अधिकार
भारतीय चलनी नोटांचे स्वरूप निश्चित करण्याचा अधिकार रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया कायदा, १९३४ च्या कलम २५ मधून येतो. या कायद्यानुसार, केंद्र सरकारला अंतिम अधिकार आहेत. तथापि, ते आरबीआयने केलेल्या शिफारशींचा विचार केल्यानंतरच कार्य करते. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, आरबीआय प्रस्ताव देते आणि सरकार मंजूर करते.
आरबीआयची भूमिका
नोटांच्या डिझाइनची संकल्पना मांडणे आणि त्यांची निर्मिती करण्याची संपूर्ण जबाबदारी आरबीआयच्या मुंबई येथील मुख्यालयातील डिपार्टमेंट ऑफ करन्सी मॅनेजमेंट यांच्याकडे आहे. कोणतेही नवीन डिझाइन किंवा बदल करण्यापूर्वी हा विभाग जागतिक प्रवाह, सुरक्षा धोके, वापर सुलभता, टिकाऊपणा आणि सार्वजनिक सोयीसुविधांचा सखोल अभ्यास करतो.
हे उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी आरबीआय कलाकार, डिझायनर आणि तांत्रिक तज्ज्ञांचा एक पॅनेल ठेवते. यासोबतच नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ डिझाइनसारख्या प्रतिष्ठित संस्थांचेही सहकार्य घेतले जाते, जेणेकरून नोटा केवळ सुरक्षितच नव्हे तर दिसायला देखील वैशिष्ट्यपूर्ण असाव्यात.
थीम, रंग आणि लेआउट निवडणे
महात्मा गांधींचे चित्र, राष्ट्रीय वारसा स्थळे किंवा भारतीय संस्कृती दर्शविणारे आकृतिबंध यासारख्या थीमवरील निर्णयांचा काळजीपूर्वक विचार केला जातो. रंग कॉन्ट्रास्ट, वेगवेगळ्या नोट्समधील आकारातील फरक आणि दृष्टिहीनांसाठी वापरण्यास सोपीता यासारख्या घटकांचा डिझाइन टप्प्यात विचार केला जातो.
सरकारी मंजुरी आणि अंतिम मान्यता
जेव्हा आरबीआय एखाद्या ड्राफ्ट डिझाइनला अंतिम रूप देते, तेव्हा तो डिझाइन मंजुरीसाठी केंद्र सरकारकडे पाठवला जातो. सरकारची मंजुरी मिळाल्यानंतरच हे डिझाइन उत्पादनाच्या टप्प्यात जाते. या मंजुरीशिवाय कोणतेही नवीन बँक नोटांचे डिझाइन चलनात आणता येत नाही.
भारतीय बँक नोटा कुठे छापल्या जातात?
मंजुरी मिळाल्यानंतर बँक नोटा महाराष्ट्रातील नाशिक, मध्य प्रदेशातील देवास, कर्नाटकातील म्हैसूर आणि पश्चिम बंगालमधील सालबोनी येथील उच्च सुरक्षा असलेल्या प्रेसमध्ये छापल्या जातात. या प्रेस अत्यंत कडक गोपनीयता आणि सुरक्षा प्रोटोकॉल अंतर्गत कार्य करतात.
नोटांप्रमाणे, नाणी पूर्णपणे भारत सरकारद्वारे डिझाइन आणि तयार केली जातात. नाण्यांमध्ये आरबीआयची भूमिका त्यांचे वितरण आणि परिसंचरण व्यवस्थापित करण्यापुरती मर्यादित आहे.
