आजच्या काळात सोन्याच्या किंमती सातत्याने गगनाला भिडत आहेत. लग्नसमारंभ असो किंवा गुंतवणूक प्रत्येक ठिकाणी सोने ही सर्वात विश्वासार्ह धातू मानली जाते. अशा वेळी जेव्हा लोक ऐकतात की हिरे आता जमिनीतून नव्हे तर लॅबमध्ये तयार केले जात आहेत, तेव्हा एक प्रश्न आपोआप मनात येतो की सोनेही लॅबमध्ये तयार करता येतं का?

हा प्रश्न नवीन नाही. शेकडो वर्षांपूर्वी अल्केमिस्ट शिसे किंवा पारा यांसारख्या धातूंना सोन्यात बदलण्याचं स्वप्न पाहत होते. त्या काळात हे जादू किंवा गूढ मानलं जात होतं. पण आज विज्ञानाने अणूही विभाजित केला आहे, त्यामुळे हा प्रश्न आणखी गंभीर ठरतो — माणूस खरोखर सोने तयार करू शकतो का? आणि करू शकत असेल, तर त्याचा खर्च किती येतो?

सोने म्हणजे नेमकं काय?

सोने हे कोणतंही मिश्रण नसून एक शुद्ध रासायनिक मूलद्रव्य आहे. सोन्याचं रासायनिक नाव Gold (Au) असून त्याचा अणुक्रमांक 79 आहे. म्हणजे प्रत्येक सोन्याच्या अणूच्या केंद्रात (नाभिकात) नेमके 79 प्रोटॉन असतात. जगात कुठेही असलेलं सोने रासायनिकदृष्ट्या सारखंच असतं.

याच कारणामुळे सोने तयार करणं अत्यंत कठीण आहे. कोणत्याही घटकाला सोन्यात बदलण्यासाठी त्याच्या अणूमध्ये 79 प्रोटॉन तयार करावे लागतात. एखाद्या घटकाच्या अणूत प्रोटॉनची संख्या 79 झाली की तो घटक सोने बनतो.

लॅबमध्ये सोने तयार करता येतं का?

सोने कोणत्याही साध्या रासायनिक प्रक्रियेतून तयार होत नाही. त्यासाठी न्यूक्लियर ट्रान्सम्यूटेशन (Nuclear Transmutation) नावाची विशेष प्रक्रिया वापरली जाते.

या प्रक्रियेत पारा किंवा शिसे यांसारख्या जड घटकांच्या अणूंवर न्यूट्रॉनचा मारा केला जातो. त्यामुळे अणू अस्थिर होतो आणि रेडिओअॅक्टिव्ह क्षय (Radioactive Decay) प्रक्रियेतून जाताना तो हळूहळू दुसऱ्या घटकात रूपांतरित होतो. या प्रक्रियेदरम्यान काही अणू सोन्यात बदलू शकतात.

अशीच प्रक्रिया सुपरनोव्हा विस्फोटांमध्ये किंवा न्यूट्रॉन ताऱ्यांच्या टकरीत घडते आणि वैज्ञानिकांच्या मते ब्रह्मांडातलं बरंचसं सोने अशाच प्रकारे तयार झालं आहे.

खर्च किती येतो?

सोने तयार करण्यासाठी न्यूक्लियर ट्रान्सम्यूटेशन करावी लागते आणि त्यासाठी प्रचंड ऊर्जा आवश्यक असते. फक्त 1 ग्रॅम सोने तयार करण्यासाठी लागणारी ऊर्जा एखादं संपूर्ण शहर अनेक तास चालवू शकते, इतकी ती मोठी असते.

यासाठी अणुभट्टी, पार्टिकल अॅक्सेलरेटर, अब्जावधी न्यूट्रॉन आणि अत्यंत कडक सुरक्षा व्यवस्था लागते. त्यामुळे तयार होणाऱ्या सोन्याची किंमत खर्चाच्या तुलनेत लाखो पट कमी ठरते. शिवाय, तयार झालेलं सोने अनेकदा रेडिओअॅक्टिव्ह असू शकतं, जे दागिन्यांसाठी किंवा गुंतवणुकीसाठी योग्य नसतं.

म्हणूनच बाजारातून सोने खरेदी करणं स्वस्त आणि सोपं आहे; लॅबमध्ये ते तयार करणं अत्यंत महाग आणि अवघड. व्यावहारिकदृष्ट्या नफा मिळवण्यासाठी ही पद्धत वापरणं जवळपास अशक्य मानलं जातं.