दिल्ली पोलिसच्या 27 वर्षीय SWAT कमांडो काजल चौधरी यांच्या दुर्दैवी मृत्यूच्या घटनेने अनेक गंभीर प्रश्न उपस्थित केले आहेत. कुटुंबीयांनी आरोप केला आहे की काजल यांना त्यांच्या पतीकडून अमानुष मारहाण करण्यात आली होती. या पार्श्वभूमीवर, SWAT कमांडोची ट्रेनिंग किती कठीण असते आणि कमांडो बनण्यासाठी नेमकं काय करावं लागतं, हे जाणून घेणं महत्त्वाचं ठरतं.

SWAT युनिट ही एक एलिट फोर्स आहे आणि यामध्ये थेट भरती केली जात नाही. आधीपासून पोलिस दलात कार्यरत असलेले कर्मचारीच SWAT कमांडो बनण्याचं स्वप्न पाहू शकतात. उमेदवारांना सर्वप्रथम नियमित पोलिस प्रशिक्षण पूर्ण करावं लागतं आणि त्यानंतर काही वर्षे सक्रिय सेवेत (Active Duty) काम करणं आवश्यक असतं.

निवड प्रक्रिया अत्यंत कठोर स्क्रीनिंगने सुरू होते. उमेदवारांची सेवा नोंद (Service Record), शिस्त, शारीरिक क्षमता आणि वैद्यकीय फिटनेस या निकषांवर तपासणी केली जाते. फक्त ज्यांचा रेकॉर्ड स्वच्छ आहे आणि ज्यांची कामगिरी सातत्याने उत्कृष्ट राहिली आहे, अशाच उमेदवारांना पुढील टप्प्यासाठी निवडण्यात येतं. यानंतर खरी कसोटी सुरू होते.

शारीरिक आणि मानसिक (सायकोलॉजिकल) चाचण्या

शॉर्टलिस्ट करण्यात आलेल्या उमेदवारांना अत्यंत कठोर शारीरिक आणि मानसिक चाचण्यांना सामोरं जावं लागतं. यामध्ये एंड्युरन्स रन, लांब उडी (लाँग जंप), अडथळा शर्यत (ऑब्स्टॅकल कोर्स) आणि स्ट्रेंथ टेस्ट यांचा समावेश असतो.

यासोबतच मानसिक मजबुतीची तपासणीही तितकीच महत्त्वाची असते. या चाचण्यांमधून उमेदवार दबाव, भीती, तणाव आणि अत्यंत कठीण परिस्थितीत निर्णय कसे घेतात, याचं मूल्यांकन केलं जातं.

ही ट्रेनिंग अत्यंत कठीण आणि आव्हानात्मक असते. दिल्ली पोलिस SWAT साठी प्रशिक्षणाचा कालावधी साधारणपणे 10 महिने असतो. यापैकी सुमारे 9 महिने सलग बेसिक आणि अ‍ॅडव्हान्स्ड ड्रिल्स केल्या जातात. प्रशिक्षणादरम्यान ट्रेनी 20 ते 25 किलो वजन उचलून लांब पल्ल्याच्या धावा, रॉक क्लायम्बिंग, तसेच पॅराशूटशी संबंधित सरावही करतात.

झोपेचा अभाव आणि अत्यंत थकवा

या प्रशिक्षणातील सर्वात आव्हानात्मक पैलूंपैकी एक म्हणजे नियंत्रित झोपेचा अभाव. प्रशिक्षणार्थींना दीर्घकाळासाठी फक्त तीन ते चार तासांची झोप मिळू शकते. हे त्यांना वास्तविक जीवनातील ऑपरेशन्स दरम्यान प्रभावीपणे कार्य करण्यास तयार करते.

हे लक्षात घेतले पाहिजे की निवड आणि प्रशिक्षण प्रक्रियेदरम्यान अंदाजे ७०% ते ८०% उमेदवारांना वगळले जाते. फक्त काही टक्के उमेदवार यशस्वीरित्या प्रशिक्षण पूर्ण करतात.