महाराष्ट्रातील बारामतीजवळ एक मोठा अपघात झाला आहे. महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री अजित पवार यांचे विमान कोसळून या दुर्घटनेत अजित पवार यांच्यासह एकूण पाच जणांचा मृत्यू झाला आहे. या अपघाताचे नेमके कारण शोधण्यासाठी तपास यंत्रणांनी चौकशी सुरू केली आहे. या पार्श्वभूमीवर संबंधित विमानात ब्लॅक बॉक्स होता का, हा प्रश्न महत्त्वाचा ठरत आहे.

अजित पवार यांच्या विमानात ब्लॅक बॉक्स होता का?

दुर्घटनेत सामील झालेले विमान लियरजेट 45 (Learjet 45) प्रकारचे होते. या विमानात ब्लॅक बॉक्स बसवण्यात आला होता. या ब्लॅक बॉक्समध्ये फ्लाइट डेटा रेकॉर्डर (FDR) आणि कॉकपिट व्हॉइस रेकॉर्डर (CVR) हे दोन्ही भाग होते. मिळालेल्या माहितीनुसार, तपास पथकाने अपघातस्थळावरून ब्लॅक बॉक्स सुरक्षितरीत्या जप्त केला आहे.

हा ब्लॅक बॉक्स विमानाची गती, उंची, इंजिनची कार्यक्षमता, कंट्रोल इनपुट्स यासारखा महत्त्वाचा तांत्रिक डेटा तसेच अपघाताच्या आधीच्या काही क्षणांतील कॉकपिटमधील संभाषणांची नोंद उपलब्ध करून देईल. या माहितीच्या आधारे अपघात तांत्रिक बिघाडामुळे, हवामानामुळे की मानवी चुकांमुळे झाला, हे स्पष्ट होण्याची शक्यता आहे.

ब्लॅक बॉक्स म्हणजे नेमके काय?

जरी त्याला ब्लॅक बॉक्स म्हटले जात असले, तरी प्रत्यक्षात हा बॉक्स काळ्या रंगाचा नसून तेजस्वी नारंगी रंगाचा असतो, जेणेकरून अपघातानंतर मलब्यात किंवा अवघड भागात तो सहज सापडू शकेल. अधिकृतपणे याला फ्लाइट रेकॉर्डर असे म्हणतात.

टायटॅनियम किंवा अत्यंत मजबूत स्टीलपासून बनवलेला हा ब्लॅक बॉक्स 1100 अंश सेल्सिअसपर्यंतचे तापमान आणि तीव्र धक्के सहन करू शकतो. सहसा तो विमानाच्या शेपटीजवळ बसवला जातो, कारण अपघातात हा भाग तुलनेने सुरक्षित राहण्याची शक्यता अधिक असते.

ब्लॅक बॉक्सचे दोन प्रमुख भाग

ब्लॅक बॉक्समध्ये दोन स्वतंत्र प्रणाली असतात

• फ्लाइट डेटा रेकॉर्डर (FDR): विमानाची गती, उंची, इंधन प्रवाह, इंजिनची स्थिती आणि नियंत्रण प्रणालीतील हालचाली यासारखा तांत्रिक डेटा नोंदवतो.

• कॉकपिट व्हॉइस रेकॉर्डर (CVR): पायलटमधील संभाषण, चेतावणी अलार्म आणि कॉकपिटमधील पार्श्वभूमी आवाज रेकॉर्ड करतो.

सर्व खासगी विमानांमध्ये ब्लॅक बॉक्स का नसतो?

सर्व खासगी विमानांमध्ये ब्लॅक बॉक्स असणे बंधनकारक नाही. विशेषतः एक ते चार आसनांची लहान विमाने यांना जागा आणि वजनाच्या मर्यादा असतात. अशा विमानांमध्ये जड आणि क्रॅश-रेझिस्टंट रेकॉर्डर बसवणे अनेकदा शक्य होत नाही.

याशिवाय, एक स्टँडर्ड ब्लॅक बॉक्स प्रणाली, त्याचे सर्टिफिकेशन आणि मेंटेनन्स मिळून 60,000 डॉलर्सपेक्षा जास्त खर्चिक ठरू शकते. लहान खासगी विमानांसाठी हा खर्च विमानाच्या एकूण किमतीचा मोठा भाग असतो. भारतात डीजीसीए (DGCA) मुख्यत्वे व्यावसायिक विमाने आणि मोठे कॉर्पोरेट जेट्स यांच्यासाठी ब्लॅक बॉक्स बंधनकारक करते.